Ο Τάκης Τζαμαργιάς, σκηνοθέτης και καθηγητής στο Παιδαγωγικό Τμήμα του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου, ύστερα από το νεοελληνικό έργο American Dreamin, στρέφεται στη μελέτη της γυναικείας ψυχολογίας. Σκηνοθετεί την ¶ννα Κουτσαφτίκη, την Καλλιρόη Μυριαγκού, την Ευδοκία Στατήρη και τη Στέβη Φόρτωμα ως τέσσερις γυναίκες αραβικής καταγωγής που έζησαν σε διαφορετικές εποχές και, πεθαμένες πια, θυμούνται τη ζωή τους και υποστηρίζουν τις επιλογές τους εκεί κάτω στο έργο της Betty Shamieh, «Black Eyed» στο θέατρο Φούρνος.
Πως επιλέξατε ένα θεατρικό που μιλάει για τις εμπειρίες γυναικών Αραβικής καταγωγής;
Όταν το διάβασα, το είδα ως θεατρικό που δεν αποτελεί υψηλή δραματουργία, αλλά που έχει υψηλή θερμοκρασία.
Πόσο κοντά νιώθετε σε ένα θεατρικό με αποκλειστικά γυναικείους ρόλους;
Με ενδιέφερε η ματιά μιας αμερικανο-παλαιστίνιας, που είναι επιβαρημένη, που είναι σε μια κατάσταση που νομίζει ότι υπάρχει διέξοδος στην κατάσταση που κυριαρχεί στην Παλαιστίνη. Αυτό το συναίσθημα του απροσπέλαστου, του ακατανόητου, έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Αυτό που λέει η Αίσα (η γυναίκα βομβίστρια) στο τέλος «δεν μπορείς να καταλάβεις», νομίζω ισχύει για τους δυτικούς, που ζουν σε άλλο κόσμο, έχουν άλλη αντίληψη. Ύστερα, το έργο έχει μια οικουμενικότητα, για παράδειγμα και οι γυναίκες στην Ελλάδα σε προηγούμενες δεκαετίες που υπήρχαν εντάσεις ή έντονα γεγονότα πολεμικά και πολιτικά, είχαν αυτή τη στροφή προς το θρησκευτικό στοιχείο, όπως ακριβώς και η Αίσα γαντζώνεται στη θρησκεία.
Πιστεύετε, δηλαδή, ότι μπορείτε να αισθανθείτε την ηρωίδα που λέει ότι δεν αντέχει να είναι παρθένα στα 35 της;
Καταλαβαίνω αυτή τη λαχτάρα για ζωή, στην αρχιτεκτόνισσα με συγκίνησε αυτό ακριβώς, το ότι κάνει μια τομή στο χρόνο και λέει μετά θάνατον αυτό που δεν πρόλαβε να πει εν ζωή.
Πως θα αντιμετωπίσει το Black Eyed το ελληνικό κοινό, πιστεύετε;
Θέλω το κοινό να μπει σε μια διαδικασία συγκίνησης, να κρατήσει όμως μια απόσταση. Γι’ αυτό και προσπάθησα να μην είναι πολύ συγκινησιακό, ήθελα την μπρεχτική αποστασιοποίηση και την ενεργοποίηση της σκέψης. Προσπάθησα η παράσταση να μην είναι τόσο φορτισμένη όσο το κείμενο, αλλά πιο παγερή. Όταν η πραγματικότητα είναι τόσο σκληρή πρέπει κανείς να την προσεγγίζει με σεβασμό πάνω στη σκηνή, γιατί αν μιλάει κανείς με το ρεαλισμό του ντοκιμαντέρ υποτιμάει την ίδια τη ζωή.
Απευθύνεται περισσότερο σε γυναικείο κοινό;
Σίγουρα έχει κάτι από φεμινιστικό θέατρο. Είναι η εναλλακτική ματιά της γυναίκας που πιστεύει ότι κάτι μπορεί να αλλάξει στην τάξη των πραγμάτων. ¶λλωστε, μέσα από τη δουλειά που έγινε στο λόγο, ήθελα προπάντων να βγει η γυναίκα ως μορφή καθολική.
Ενδυματολογική επιλογή σας δεν είναι η παραδοσιακή αραβική γυναικεία φορεσιά. Γιατί;
Θα έβγαινε τότε σα σχολική παράσταση. Ήθελα να παραπέμπει στον Αραβικό κόσμο, αλλά να δίνει μια πιο ουδέτερη αίσθηση. Γιατί οι ηρωίδες κινούνται χρόνια στον Παράδεισο, ζούνε στο επέκεινα, όχι σε συγκεκριμένο χώρο και χρόνο.
Εσείς δεν το βλέπετε δηλαδή ως έργο στρατευμένο;
Δε μου αρέσει και πολύ αυτή η λέξη. Είχα πολλές συζητήσεις με φίλους μου και αποφάσισα ότι δεν προπαγανδίζει, δεν απευθύνεται σε εξειδικευμένο κοινό με γνώσεις πολιτικής, αλλά παρουσιάζει εξατομικευμένες καταστάσεις μεταξύ γυναικών και των κοντινών τους ατόμων, τον αδερφό, τον εραστή, τον περίγυρό τους γενικά.
Το χιούμορ που έχει το κείμενο της Betty Shamieh θέλατε να βγει προς το κοινό ή το παραβλέψατε;
Ήθελα να βγει, αλλά δεν πιστεύω ότι υπάρχει τόσο χιούμορ όσο υποστηρίζει η συγγραφέας. ¶λλωστε το χιούμορ σε θέματα που αφορούν το θάνατο δεν το καταλαβαίνουν ιδιαίτερα οι Έλληνες. Σε θέματα χιούμορ και αντίληψης του κειμένου βέβαια, όλα είναι μια πάσα προς το κοινό, οπότε αν υπάρχει κάτι πρέπει να το εκλάβει το κοινό για να φανεί.
Πως δένει η προηγούμενη δουλειά σας, το California Dreamin με την τωρινή σας επιλογή; Εκεί οι βασικοί χαρακτήρες είναι δυο νέοι που μένουν στην ελληνική επαρχία.
Είμαι κειμενοκεντρικός, αυτό είναι το πρώτο που προσέχω. Το κείμενο του Κατσικονούρη μου άρεσε για τους αληθινούς χαρακτήρες του, όπως και το τωρινό. Συνήθως, μάλιστα, μένω πιστός στο πρωτότυπο. Δε με ενδιαφέρουν οι σκηνοθετισμοί, η ευρηματικότητα, η φαντασία τόσο, όσο το κείμενο. Και ειδικά του Κατσικονούρη είναι τόσο ζωντανό και ωραίο, αλλά είναι στην κόψη του ξυραφιού να βγει τηλεοπτικό, θέλει δουλειά για να αναδειχθεί.
Ασχολείστε ιδιαίτερα με το θέατρο στην εκπαίδευση, όπως και διδάσκετε ως καθηγητής. Ποιο από τα δύο, τη δουλειά του σκηνοθέτη ή του καθηγητή θεωρείται πιο δημιουργική;
Είμαι πάνω απ’ όλα δάσκαλος. Ακόμη και μέσα από το θέατρο διδάσκω. Το ίδιο έκανα και με τη θεατρική ομάδα που είχα δημιουργήσει στο Κερατσίνι, μετεξέλιξη της οποίας είναι η τωρινή εταιρεία θεάτρου Δυτικά της Πόλης που ανεβάζει παραστάσεις από το 2002.
Η αμερικανή -παλαιστινιακής καταγωγής- συγγραφέας Betty Shamieh γνωρίζει μεγάλη επιτυχία στην Αμερική με τα θεατρικά της έργα. Η θεματική τους περιστρέφεται κυρίως γύρω από τις σχέσεις γυναικών-ανδρών, τη δύναμη, το ρατσισμό και το σεξισμό και οι χαρακτήρες της είναι σχεδόν αποκλειστικά γυναίκες αραβικής καταγωγής που όμως ζουν σε δυτική κοινωνία, όπως η ίδια.
Το τελευταίο της θεατρικό Black Eyed ανεβαίνει για πρώτη φορά στην Ελλάδα στο Θέατρο Φούρνος σε σκηνοθεσία Τάκη Τζαμαργιά.
Στο Black Eyed (Μαυρομάτες), ένας από τους τέσσερις γυναικείους χαρακτήρες είναι η Δαλιδά. Τι κάνει μια μοιραία γυναίκα ανάμεσα στις συνήθως αδύναμες και απροστάτευτες γυναίκες Αραβικής καταγωγής;
Με ενδιέφερε πολύ η ιδέα του να σαγηνεύεις τον εχθρό, γιατί στην πραγματικότητα η δική μου Δαλιδά ερωτεύεται το Σαμψών, αλλά του κόβει τα μαλλιά και τον στερεί από τη δύναμή του, γιατί δεν έχει άλλη επιλογή. Αν κάποιος καταστρέφει τους δικούς σου, θα τον καταστρέψεις με τη σειρά σου. Επίσης ο Σαμψών για μένα είναι ο πρώτος που έκανε επιχείρηση αυτοκτονίας, σαν τους βομβιστές. Επιπλέον, είχε ενδιαφέρον γιατί η βιβλική λέξη Φιλισταίος προφέρεται όπως και η Παλαιστίνη στα Αραβικά.
Γράφεις για το ευρύ κοινό ή για ανθρώπους με τη δική σου καταγωγή και όσους αντιμετωπίζουν αυτές τις καταστάσεις;
Γράφω για ανθρώπους που αγαπούν το θέατρο. Τα ίδια άτομα που βλέπουν θέατρο γενικά έρχονται και στα θεατρικά μου. ¶λλωστε αυτά τα χρόνια υπάρχει η τάση να γράφονται κείμενα με θέματα όπως το φύλο, η εθνικότητα, η δύναμη, τους έχουν ονομάσει και Νέους ¶ραβες θεατρικούς συγγραφείς.
Συχνά το θέμα σου είναι οι σχέσεις ανδρών-γυναικών. Θα περιέγραφες το εαυτό σου ως μετα-φεμινίστρια;
Οι όροι και οι ορισμοί γενικά δεν είναι εύκολη υπόθεση. Αν είσαι φεμινίστρια, το μόνο που πιστεύεις είναι ίσα δικαιώματα. Σίγουρα θα έλεγα ότι είμαι, όχι όμως μόνο όσον αφορά την Αραβική, αλλά όλες τις κουλτούρες. Ο σεξισμός είναι παντού. Στην Αμερική το ένα τέταρτο του γυναικείου πληθυσμού πέφτει θύμα βιασμού. Είναι κι αυτό μια άλλη εικόνα της σεξιστικής Αμερικής. Όμως οι περισσότεροι βλέπουν ότι οι γυναίκες αραβικής καταγωγής κρύβουν το πρόσωπό τους και δεν οδηγούν, και χρησιμοποιούν αυτή και μόνο την έκφανση της ζωής τους για να στραφούν εναντίον των Αράβων. Αν οι γυναίκες όμως έβλεπαν το εαυτό του πρώτα μέσα από το φύλο και ύστερα από την καταγωγή τους, θα υπήρχε μεγαλύτερη συνειδητοποίηση.
Τα θεατρικά σου ανεβαίνουν και σε αραβικές χώρες;
Αυτό συγκεκριμένα είναι αδύνατο γιατί έχει σκληρή γλώσσα και μιλάει για τη θρησκεία τους με αρνητική χροιά. Αλλά δουλεύω σε μια παραγωγή για τις Σταυροφορίες που θα ανέβει εκεί. Όταν μιλάς για το παρελθόν, οι άνθρωποι συνήθως δεν έχουν πρόβλημα. Παρόλα αυτά, είναι στην ουσία η ίδια ιστορία, για το πως οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν τη διαφορετικότητα.
Πόσο εγκρίνουν οι δικοί σου τα θέματα που επιλέγεις και την επαναστατική αντιμετώπισή σου;
Η κοινότητά μου και οι γονείς μου με υποστηρίζουν πολύ. Ακόμη και αν στο θεατρικό χρησιμοποιώ τη λέξη «dick» και άλλα παρόμοια και βάζω τη Δαλιδά να μιλάει για το πως κάνει σεξ -και όλα αυτά είναι σκληρά γι’ αυτούς — αυτοί και πάλι το αντιμετωπίζουν ψύχραιμα.
Σε ενοχλεί που οι πρωταγωνίστριές συνήθως δεν είναι ηθοποιοί αραβικής καταγωγής;
Ίσα-ίσα το προτιμώ. ¶λλωστε, βλέποντας με, οι περισσότεροι θα έλεγαν ότι μοιάζω με Ελληνίδα. Όμως στις χολιγουντιανές ταινίες ο τρόπος που παρουσιάζουν τους ¶ραβες δεν είναι καθόλου αυτός που ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Η εμμονή με το έντονα σκούρο δέρμα ευνοεί τα ρατσιστικά αισθήματα. Συνήθως διαλέγω ιταλίδες για να παίξουν τους χαρακτήρες μου, και είναι ένας τρόπος να πω «να, έτσι ακριβώς είμαστε».
Πως σου φαίνεται η ελληνική παράσταση του Black Eyed;
Μου αρέσει πολύ. Ελπίζω ότι πολλοί θα δουν αυτή την παραγωγή, γιατί είναι πολύ προσεγμένη.
Η παράσταση έχει άντρα σκηνοθέτη. Πως σου φάνηκε αυτή η επιλογή;
Είναι θετικό για μένα. Απ’ τη στιγμή που η συγγραφέας είναι γυναίκα και στους τέσσερις πρωταγωνιστικούς ρόλους πάλι παίζουν γυναίκες, είναι καλό να υπάρχει και η ανδρική οπτική. ¶λλωστε είναι γνωστός σκηνοθέτης, και το γεγονός ότι ανταποκρίθηκε στο υλικό μου με ευχαριστεί, γιατί η ιστορία μου δεν είναι μια γυναικεία ιστορία, αλλά αφορά τη δύναμη. Και οι άντρες που κατά κάποιον τρόπο είναι αυτοί που κατέχουν τη δύναμη, γνωρίζουν καλά πως είναι να τη στερείσαι.
Πιστεύεις γενικά ότι μπορείς να νιώσεις τον πόνο και την πάλη των γυναικών που ζουν στις Αραβικές χώρες; Έχουμε πιστεύεις το δικαίωμα να μιλάμε εκ μέρους τους εκ του ασφαλούς;
Σίγουρα μπορώ να συνδεθώ με την πάλη που βιώνουν, αλλά με τίποτα δε γίνεται να καταλάβω τη ζωή τους. Ακριβώς αυτό βάζω και μια ηρωίδα να λέει στο θεατρικό, ότι δεν μπορούν όσοι είναι απέξω να καταλάβουν τις συνθήκες καταπίεσης και πολέμου, αν δεν τις έχουν ζήσει.
Links
www.bettyshamieh.com
www.fournos-culture.gr
Θέατρο Για Όλους
http://greek-theatre.blogspot.com
