Με το συγκινητικό ντοκιμαντέρ Μακρόνησος να συνεχίζεται στις αίθουσες για δεύτερη εβδομάδα, ο Ηλίας Γιαννακάκης, ο ένας εκ των δύο σκηνοθετών, μας μίλησε για την αξία της ιστορικής μνήμης και την πολύχρονη προετοιμασία του απαιτητικού αυτού ντοκιμαντέρ.
Πώς αποφασίσατε να ασχοληθείτε με το θέμα Μακρόνησος;
Από την πρώτη στιγμή που άκουσα για τα όσα είχαν συμβεί στη Μακρόνησο (πάνω απο είκοσι χρόνια τώρα) θέλησα, ασυναίσθητα, καθώς δεν είχα ακόμη ξεκινήσει ούτε τη σχολή κινηματογράφου, να κάνω κάτι για τη διατήρηση αυτής της ζοφερής μνήμης. Όταν το 1997 επισκέφθηκα για πρώτη φορά το νησί με αφορμή μια θεατρική παράσταση, είχα την εμπειρία της επαφής με τον χώρο. Καθώς τα καραβάκια δε χωρούσαν να πάρουν στην επιστροφή πολλούς από μας, ξέμεινα πολλές ώρες στο νησί. Ήταν νύχτα και το άγγιγμα κάθε πέτρας δημιουργούσε έναν ιδιαίτερο ηλεκτρισμό. Σα να αναδύονταν ζωντανά μπροστά μου όσα είχα ακούσει και διαβάσει μέχρι τότε. Κάπως έτσι γεννήθηκε η επιθυμία για την ταινία.
Ξεκίνησα συστηματική έρευνα και κάποια χρόνια αργότερα πρότεινα στην Εύη Καραμπάτσου (ήδη φίλη απο τη σχολή κινηματογράφου) να ξεκινήσουμε έστω και μόνοι μας την ταινία, ώστε να προλάβουμε ζωντανούς τους ανθρώπους που είχαν βιώσει αυτή την εμπειρία.
Για ποιο λόγο επιλέξατε να παραμείνετε πολιτικά και συναισθηματικά αποστασιοποιημένοι απ’ τη στιγμή που ιστορικά το «πείραμα» Μακρόνησος έχει ήδη κριθεί;
Δεν τίθεται θέμα συναισθηματικής αποστασιοποίησης, καθώς ο πυρήνας που λειτούργησε ως κίνητρο για την πραγματοποίηση αυτής της ταινίας, ήταν ακριβώς ο ψυχικός συγκλονισμός που ένιωσα όταν για πρώτη φορά άκουσα τα φοβερά και απίστευτα που είχαν συμβεί τότε στη Μακρόνησο. Κάτι που παραμένει αμείωτο μέχρι αυτή την στιγμή. Η ταινία για τη Μακρόνησο αποτελεί για μένα ότι σημαντικότερο ως στόχο και επιθυμία έχω κάνει στη ζωή μου. Δε μιλάμε λοιπόν για αποστασιοποίηση αλλά για ψύχραιμη αντιμετώπιση που πιστεύω ότι πρέπει να διακρίνει κάθε σοβαρή προσπάθεια – ιδιαίτερα όταν πρόκειται για τόσο σημαντικό θέμα – και μάλιστα όταν αυτή προέρχεται από ανθρώπους νεότερης γενιάς. Κάθε σκηνοθέτης που σέβεται τον εαυτό του και ακόμη περισσότερο την ιστορική αλήθεια και αντικειμενικότητα οφείλει να σταθεί όσο είναι δυνατό πέρα από το συναίσθημά του και να καταγράψει με ισορροπία το θέμα του. Πολύ περισσότερο όταν γνωρίζουμε ότι το συγκεκριμένο ντοκιμαντέρ θα είναι αυτό που εκ των πραγμάτων θα παραμείνει ως το μοναδικό οπτικοακουστικό ντοκουμέντο για τη Μακρόνησο.
Δεν πιστεύετε ότι το ντοκιμαντέρ οφείλει να είναι και μια μορφή ακτιβισμού, που σημαίνει ότι πρέπει απαραιτήτως να παίρνει θέση;
Η Μακρόνησος δεν είναι μια υπόθεση που προσφέρεται για ακτιβισμό. Ο ακτιβισμός αφορά στο σήμερα. Αν βλέπαμε με ακτιβιστική διάθεση την ταινία θα οδηγούμασταν σίγουρα σε υπερβολές και εύκολους συναισθηματισμούς, κάτι που θα αποδυνάμωνε το τελικό αποτέλεσμα αλλά και την πειστικότητα του εγχειρήματος. Αντίθετα αυτό που χρειαζόταν ήταν – κατά τη γνώμη μου – νηφάλια ματιά, χαμηλοί τόνοι, ακρίβεια και λιτότητα ώστε η έτσι κι αλλιώς ανατριχιαστική αυτή ιστορική στιγμή να αναδυθεί αβίαστα και να φτάσει στο νεότερο θεατή, ο οποίος, μη γνωρίζοντας ενδεχομένως τίποτα για την περίοδο εκείνη, είναι φυσιολογικά καχύποπτος και συγκρατημένος. Άλλωστε νομίζω ότι με όλα αυτά αν κάποιος παρακολουθήσει έστω και ένα λεπτό απο το ντοκιμαντέρ θα καταλάβει ποια είναι η θέση που παίρνουμε τόσο συναισθηματικά όσο και ψυχολογικά ή ιδεολογικά.
Τα δύο χρόνια που απαίτησε η ολοκλήρωση της ταινίας αναλώθηκαν στην έρευνα ή στα γυρίσματα; Τι ήταν αυτό που καθυστέρησε τόσο πολύ;
Τα χρόνια πραγματοποίησης της ταινίας ήταν περίπου δέκα. Αναφέρομαι στην έρευνα, την προετοιμασία, την αναζήτηση μαρτύρων, το γύρισμα και το μοντάζ. Η διαδικασία «τράβηξε» γιατί το θέμα ήταν εξαιρετικά ευαίσθητο, η αναζήτηση αρχείων και ντοκουμέντων ιδιαίτερα δύσκολη, όχι μόνο στον εντοπισμό αλλά και στην αναγκαία νηφάλια επεξεργασία τους και πάνω απ’ όλα στην αναζήτηση ανθρώπων που θα κατέθεταν το βίωμά τους.
Η αποφασή μας εξαρχής ήταν να πραγματοποιήσουμε ένα ανθρωποκεντρικό ντοκιμαντέρ που θα στηριζόταν στο βίωμα, είτε τη ζωντανή μαρτυρία είτε τις επιστολές, και όχι στις αναλύσεις ιστορικών και επιστημόνων. Θέλαμε να καταλήξουμε σε χαρακτήρες που θα κάλυπταν όλη την γκάμα των εξορίστων της Μακρονήσου (ένας που υπέγραψε, ένας που έζησε την εμπειρία της ΣΦΑ ως πολιτικός κρατούμενος, μια γυναίκα εξόριστη, ένας που βρέθηκε στο ξεκίνημα της λειτουργίας του στρατοπέδου, που ήταν η πιο άγρια, αλλά δεν υπέγραψε και φυσικά κάποιος αυτόπτης μάρτυρας της σφαγής του 1948). Όταν τους εντοπίζαμε ακολουθούσε μια περίοδος εξοικείωσης μαζί τους ώστε να μας εμπιστευθούν.
Την ίδια στιγμή αναζητούσαμε οπωσδήποτε εκπρόσωπο της πλευράς του Εθνικού στρατού, της διοίκησης του στρατοπέδου, ώστε να εξασφαλίσουμε μια σφαιρική αντίλήψη των όσων είχαν γίνει. Τίποτα απ’ αυτά δεν ήταν εύκολο και τα δεδομένα άλλαζαν συνεχώς. Ακόμη κι όταν ξεκίνησε το μοντάζ συνεχίζαμε κάποια συμπληρωματικά γυρίσματα. Το μοντάζ είχε μεγάλες δυσκολίες καθώς είχαμε γυρίσει πάνω απο 180 ώρες υλικού και 60 μαρτυρίες. Για να επιλέξουμε αυτές τις πέντε (καθώς δε θέλαμε ένα ψηφιδωτό μαρτυριών που θα οδηγούσε σε αποσπασματικότητα) που υπάρχουν στην ταινία, χρειάστηκε μεγάλο χρονικό διάστημα και την ίδια στιγμή κάθε κουβέντα ή ιστορική αναφορά προσεγγιζόταν με εξαντλητικό βάσανο. Αυτή η αφαίρεση και η λιτότητα, που αποτελούσαν ζητούμενα, χρειάζονταν χρόνο.
Τι θυμάστε περισσότερο από την όλη διαδικασία;
Το γύρισμα που κάναμε πηγαίνοντας μαζί με τους τρεις εξόριστους στη Μακρόνησο. Ήταν μια απερίγραπτα συγκινητική, ηλεκτρισμένη και την ίδια στιγμή χαλαρή σαν εκδρομή ημέρα. Και ήταν το φινάλε της ταινίας. Συνολικά πήγαμε 17 φορές στη Μακρόνησο αλλά εκείνη η μέρα θα μου μείνει αξέχαστη.
Πώς πείσατε τον κ. Σκαλούμπακα να συμμετάσχει στο ντοκιμαντέρ;
Η αναζήτηση ήταν δύσκολη. Γνωρίζαμε ότι κανείς απο την πλευρά της διοίκησης του νησιού δεν είχε ποτέ μιλήσει. Μετά από επίπονη έρευνα και μεσολάβηση πολλών ανθρώπων εντοπίσαμε τον κ. Σκαλούμπακα. Του τονίσαμε ότι χωρίς τη συμμετοχή του η καταγραφή θα ήταν μονόπλευρη κι αυτό θα ήταν ιστορικά άδικο. Τελικά είπε ότι θα μας μίλαγε, αλλά μόνος του και χωρίς να έρθει σε αντιπαράσταση με κομμουνιστές. Πιστεύω ότι αντιλήφθηκε πως δεν είχαμε σκοπό να τον εξαπατήσουμε αλλά να τον αντιμετωπίσουμε με σεβασμό όπως και το κάναμε, χωρίς να αλλοιώσουμε ούτε για μια στιγμή στο μοντάζ το πνεύμα του λόγου του. Η συμμετοχή του αποτελεί ένα ιστορικό ντοκουμέντο τεράστιας αξίας, καθώς αποτελεί μια αρχετυπική μορφή που οι ρίζες της ανάγονται στις απαρχές της ίδρυσης του Ελληνικού Κράτους και των ανθρώπων που το είχαν στελεχώσει ως αξιωματούχοι. Ένας τύπος ανθρώπου που θα χαθεί με το θάνατό του.
Πώς καταφέρατε να διατηρήσατε τη σκηνοθετική σας ψυχραιμία τη στιγμή που δηλώνει ότι το μόνο ενοχλητικό με τη Μακρόνησο ήταν ότι στάθηκε εμπόδιο στην επαγγελματικά του ανέλιξη;
Δεν είμαστε δικαστές. Κι όπως προείπα στόχος μας είναι η κατά το δυνατό σφαιρική και αντικειμενική προσέγγιση. Ανεξάρτητα από το αν κάποιος συμφωνεί ή όχι, ο κ.Σκαλούμπακας εκφράζει την πλευρά των ανθρώπων που πιστεύουν ότι έσωσαν την Ελλάδα απο το να γίνει Αλβανία, Ρουμανία και να ρημάξει στο τότε Ανατολικό μπλόκ. Οι θέσεις του έπρεπε να εκτεθούν. Πεποίθησή μου μάλιστα είναι ότι εκτιθέμενες παράλληλα με εκείνες των εξόριστων η αλήθεια αναδύεται ακόμη πιο καθαρά.
Αν μπορούσατε να πάρετε συνέντευξη από οποιοδήποτε κρατούμενο – νεκρό ή ζωντανό, άσημο ή διάσημο – ποιος θα ήταν αυτός;
Τον Δημήτρη Τατάκη. Η πιο ηρωική μορφή της Μακρονήσου, που έβαλε στοίχημα με τους βασανιστές ότι δε θα υπογράψει δήλωση. Τον είχαν δεμένο επί 33 ημέρες σε ένα στύλο, βασανίζοντάς τον. Δεν υπέγραψε και κέρδισε το στοίχημα πέφτοντας νεκρός. Η περίπτωσή του δεν εντάχθηκε στην ταινία, καθώς δε βρέθηκαν αυτόπτες μάρτυρες της δοκιμασίας του.
Ποιος είναι ο σημαντικότερος λόγος που οι Έλληνες δεν πρέπει να ξεχάσουν όσα έγιναν στη Μακρόνησο και όσοι – νεότεροι κυρίως – δεν τα γνωρίζουν οφείλουν να τα πληροφορηθούν;
Υπήρξαν εξόριστοι που υπέγραψαν και μετατράπηκαν σε σκληρούς βασανιστές, αποκαλύπτοντας τη χειρότερη πλευρά του ανθρώπου. Και υπήρξαν σκληρά βασανισθέντες που σήμερα μιλούν για τους βασανιστές τους με γενναιοψυχία. Με μεγαλείο ψυχής. Η γνώση και διατήρηση αυτής της μνήμης, της ανθρώπινης πτώσης και δίπλα σε αυτή του μεγαλείου, είναι ότι πιο σημαντικό μένει απο τη Μακρόνησο ως παρακαταθήκη και δεν μπορούμε να το συναντήσουμε οπουδήποτε αλλού στη διαδρομή της Ελληνικής ή και παγκόσμιας ακόμη Ιστορίας. Ζητώ συγγνώμη αν αυτό το τελευταίο ακούγεται διδακτικό.
Το ντοκιμαντές "Μακρόνησος" του Ηλία Γιαννακάκη προβάλλεται στο κινηματογράφο ΤΡΙΑΝΟΝ FILMCENTER
Κοδριγκτώνος 21 & Πατησίων 101 (στάση ΗΣΑΠ Βικτώρια)
Τηλ.: 210 8215469, 210 8222702
Δευτ. – Τετ.: 20.30 / 22.45
